گذری بر فرقه جهميه
(از فرقه های نخستین در اسلام)
سید مرتضی عادلی
کارشناسی ارشد ادیان و مذاهب اسلامی
فرقهي جهميه از فرقههاي صدر اسلام است كه گاه در زمرهي فرقههاي جبريه[1] (به عنوان جبريهي خالصه) و گاه در كنار معتزله (به خاطر اعتقاد به خلق قرآن و تنزيه و نفي صفات به سان معتزله) قرار ميگيرد و گاه نيز به طور مستقل از آن ياد ميشود.[2] جهميه به پيروان جهم بن صفوان بلخي (متوفاي 128ق) گفته ميشود كه دو انديشهي مهم در آن زمان يعني اعتقاد به خلق قرآن و نيز جبر را مطرح نمود. وي نظريهي جبر را در مقابل ديدگاههاي قدريه و نظريهي تأويل متون ديني و اتكاي آموزههاي دين بر عقل را در مقابل ظاهرگرايي افراطي مطرح نمود. البته وي در برخي آراي خود مانند تأكيد بر عقل در مواجهه با متون ديني و نظريهي خلق قرآن متأثر از جعد بن درهم خراساني است. از برخي منابع چنين برميآيد كه جهميه در قرون سوم و چهارم مورد توجه بوده است؛ به عنوان نمونه اشعري در كتاب «الإبانه» فرقهي جهميه را يكي از فرق مهم دوران خود در كنار معتزله و حروريه ميشمارد.[3]
از انديشههاي مهم جهميه بايد از موارد ذيل ياد كرد:
1- نفي صفات و تأويل عقلي صفات منجر به تجسيم و تشبيه؛
2- حادث بودن كلام خداوند؛
3- اعتقاد به جبر و مجبور بودن انسانها در انجام اعمال خود.[4]
[1]- نگاه كنيد به: شهرستاني، الملل و النحل، ج1، ص86
[2]- براي نمونه نگاه كنيد به: ملطي، محمد بن احمد، التنبيه و الرد علي اهل الأهواء و البدع، تعليق: محمد زاهد كوثري، بيروت: المعارف، 1968م، ص96؛ بغدادي، الفرق بين الفرق، ص211؛ اسفرايني، شاهفور بن طاهر، التبصير في الدين، تحقيق: محمد زاهد كوثري، قاهره: مكتبه الخانجي، 1374ق، ص96-97
[3]- اشعري، علي بن اسماعيل، الإبانه عن اصول الديانه، قاهره: دارالانصار، 1397ق، ص19
[4]- براي اطلاع بيشتر راجع به اعتقادات جهميه نگاه كنيد به: ملطي، محمد بن احمد، التنبيه و الرد، ص96-97 و ص125-132؛ بغدادي، الفرق بين الفرق، ص211-212؛ العلي، خالد، جهم بن صفوان و مكانته في الفكر الاسلامي، بغداد: المكتبه الاهليه، 1965م، ص71-107
برچسبها: جهمیه , جهم بن صفوان , جبریه , حادث بودن کلام الهی