مقايسه اى ميان انديشه هاى ماتريديه با اشاعره، معتزله و اماميه

معرفی کلی وبلاگ

وبلاگ تخصصی ادیان و مذاهب (Religion & Sects) در راستای آشنایی با ادیان و مذاهب مختلف نوشته شده است. معرفی دینهایی مثل اسلام، مسیحیت، یهودیت، هندو و بودیسم و... و مذاهب مختلف اسلامی و غیر اسلامی در تصمیم درست و انتخاب مسیر بهتر به سوی خداوند تبارک و تعالی کمک شایانی خواهد کرد.

این وبلاگ آماده ارتباط با تمامی دوستان فهیم، دانشجو و طالب علم است. و در صورت توان پاسخگوی سؤالات دوستان در این حیطه است. لازم به ذکر است که این تارنما کاملا شخصی بوده و وابسته به هیچ سازمان و موسسه ای نیست.
@ سید مرتضی عادلی@
پژوهشگر ادیان و مذاهب اسلامی

✅ آدرس کانال در ایتا:
https://eitaa.com/mortazaadeli

✅ آدرس کانال در تلگرام:
https://t.me/mortazaadeli

✅ آدرس صفحه وبلاگ:
http://mortazaadeli.blogfa.com

## بنده هیچ صفحه ای در فیس بوک ندارم ##

موضوعات اصلی

نويسندگان

برچسب ها

بایگانی مطالب گذشته

اردیبهشت ۱۴۰۴

فروردین ۱۴۰۳

اسفند ۱۴۰۲

بهمن ۱۴۰۲

مرداد ۱۴۰۲

فروردین ۱۴۰۲

بهمن ۱۴۰۱

دی ۱۴۰۱

بهمن ۱۴۰۰

تیر ۱۴۰۰

اردیبهشت ۱۴۰۰

فروردین ۱۳۹۹

آذر ۱۳۹۸

مهر ۱۳۹۸

شهریور ۱۳۹۸

مرداد ۱۳۹۸

تیر ۱۳۹۸

اردیبهشت ۱۳۹۸

فروردین ۱۳۹۸

دی ۱۳۹۷

مهر ۱۳۹۷

خرداد ۱۳۹۷

اردیبهشت ۱۳۹۷

مهر ۱۳۹۶

شهریور ۱۳۹۶

فروردین ۱۳۹۶

اسفند ۱۳۹۵

آبان ۱۳۹۵

اسفند ۱۳۹۴

بهمن ۱۳۹۴

دی ۱۳۹۴

فروردین ۱۳۹۴

آذر ۱۳۹۳

اسفند ۱۳۹۲

شهریور ۱۳۹۲

فروردین ۱۳۹۲

آرشيو

مقايسه اى ميان انديشه هاى ماتريديه با اشاعره، معتزله و اماميه

نويسنده :سید مرتضی عادلی

تاريخ: سه شنبه ۲۸ آبان ۱۳۸۷ ساعت: 18:31

مقايسه اى ميان انديشه هاى ماتريديه با اشاعره، معتزله و اماميه

سید لطف الله جلالی/دکترای دین شناسی

ماتريديه و اماميه

به رغم آنكه اماميه و ماتريديه دو مكتب جدا از هم بوده، رابطه چندانى ميان آنها به چشم نمى خورد و به نظر مى رسد ميان ماتريديه، به مثابه يك فرقه بزرگ اهل سنت و جماعت، و اماميه، به منزله بزرگ ترين و نيرومندترين بخش شيعه اختلافات مهمى وجود داشته باشد، در مقام مقايسه مشخص مى شود كه اين دو مكتب، هم به لحاظ روش، و هم به لحاظ آموزه ها و عقايد، اشتراكات فراوانى دارند. هرچند به طور طبيعى اختلافاتى نيز ميان آنها به چشم مى خورد. اكنون به اختصار دو مكتب را به لحاظ روشى مقايسه مى كنيم و سپس به موارد اتفاق و اختلاف آنان مى پردازيم.

1. مقايسه اى ميان روش كلامى اماميه و ماتريديه

حقيقت اين است كه به رغم اختلاف در اسم و رسم دو مكتب، ماتريديه و اماميه به لحاظ روش شناسى بسيار به يكديگر نزديك اند. چنان كه پيش تر گذشت، ماتريديه به لحاظ استفاده از روش عقلى، در جايگاهى ميان معتزله و اشاعره قرار دارد، و اماميه نيز تقريباً چنين جايگاهى دارد. بيشتر متفكران شيعه عقل و نقل، هر دو، را در كنار هم و در تأييد يكديگر به كار مى برند، و در اين جهت، روش آنان با روش كلامى ماتريديان شباهت بسيار دارد. همان گونه كه ماتريديان در مباحث مختلف كلامى از عقل و قرآن و سنت متواتر سود مى جويند، متكلمان امامى نيز از سه طريق فوق بهره مى گيرند و در مقولات حسن و قبح، اخبار آحاد، تنزيه در توحيد، و... ديدگاه هاى بسيار مشابهى دارند.

بنابراين با چشم پوشى از برخى اشخاص و موارد نادر، در مجموع ماتريديان به لحاظ روش شناسى با اماميه اشتراك دارند ودراين مورد به جد مى توان ادعا كرد كه ماتريديه از فرقه هاى ديگر به اماميه نزديك تر است.

2. عقايد مشترك اماميه و ماتريديه

اشتراك در روش و رويكرد عقلى ـ نقلى به مسائل كلامى باعث شده است ماتريديه و اماميه در بسيارى مباحث و مسائل كلامى ديدگاه واحدى داشته باشند. اين دو مكتب در برخى از اين وجوه با معتزله نيز اشتراك دارند; مانند ضرورت شناخت خدا به دليل عقل، طريق اثبات وجود خدا، نفى معانى ظاهرى صفات خبرى، وجود حكمت و اغراض در افعال الاهى، نفى امكان تكليف مالايطاق، و نفى مكان و جهت از خدا. در اين موارد اماميه و ماتريديه و معتزله هرسه ديدگاه هاى مشتركى دارند و چون در باب مقايسه ماتريديه و معتزله اين موارد مطرح شد، از تكرار آنها در اين مقام مى پرهيزيم. افزون بر آنها، موارد ديگرى نيز هستند كه اماميه و ماتريديه بر سر آنها اختلافى ندارند. مهم ترين اين موارد عبارت اند از:

الف) خلق اعمال و نظريه امر بين الامرين

در مبحث خلق اعمال به تفصيل گذشت كه ماتريديان از سويى بر اساس ادله عقلى و نقلى، توحيد در خالقيت را از اركان مهم توحيد مى دانند، و به اين ترتيب، خالقيت الاهى را شامل افعال اختيارى انسان نيز شمرده، به تبع آن، قضا و قدر و علم و مشيت و اراده خدا را هم شامل اين افعال مى دانند. از سويى ديگر، آنان بر آزادى و اختيار انسان تأكيد مىورزند. ايشان براى جمع ميان شمول خالقيت الاهى و آزادى انسان به نظريه كسب روى آوردند. اما تفسيرى كه از كسب ارائه مى دهند با تفسير اشاعره كه نتيجه اى جز جبر ندارد، بسيار متفاوت است.

چنان كه در جاى خود مطرح ساختيم، ديدگاه و تفسير آنان از كسب با نظريه شيعه، يعنى نظريه امر بين الامرين، مطابقت دارد و برخى ماتريديان با تصريح و اذعان به نظريه امر بين الامرين، آن را برگرفته از امام باقر(ع) دانسته و به اين دليل كه مأخوذ از اهل بيت نبوت و مقتضاى جمع ميان ادله شمول خالقيت الاهى و ادله آزادى و اختيار انسان است، لازم الاتباع شمرده اند.^{^[39]}بنابراين در اين باب، كه بابى مهم در كلام اسلامى است، اماميه و ماتريديه، هم در اصل ديدگاه و هم در منبع و مأخذ آن اتفاق نظر كامل دارند.

افزون بر اين، راه حلى كه ماتريديان در باب آزادى انسان و رابطه آن با قضا و قدر و علم و اراده خدا پيش از ايجاد افعال اختيارى انسان ارائه مى دهند، با راه حل علماى شيعه مشترك است.^{^[40]}

ب) عصمت انبيا در مقام تلقى و ابلاغ وحى

هرچند ماتريديان در باب عصمت انبيا به طور كلى ديدگاه واحدى ندارند و عصمت حداكثرى انبيا، يعنى عصمت از گناهان كبيره و صغيره عمدى و غير عمدى پيش از بعثت و پس از آن را نمى پذيرند، در اين امر اتفاق نظر دارند كه انبيا در مقام تلقى و ابلاغ وحى از هر گونه لغزش و خطا و نسيان و اشتباهى مصون اند. بر اين اساس، آنان اسطوره غرانيق را كه در برخى كتب دانشمندان به منزله نمونه اى از اشتباه پيامبران در مقام تلقى و ابلاغ وحى آمده است، به شدت رد مى كنند.^{^[41]} عالمان بزرگ شيعه نيز بر اين امر تصريح و تأكيد دارند.^{^[42]}

همچنين ماتريديان و اماميان در بسيارى ديگر از مسائل نبوت، به ويژه نبوت خاصه، اتفاق نظر دارند. استدلال هاى ماتريديان در باب معجزات پيامبر(ص) و همچنين جهان شمولى و خاتميت رسالت آن حضرت با استدلال هاى متكلمان بزرگ اماميه همانندى هاى فراوانى داشته، بلكه همسان اند.^{^[43]}

ج) معاد جسمانى ـ روحانى

همان گونه كه در مبحث معاد اشاره شد، ماتريديان معاد را جسمانى ـ روحانى مى دانند و معتقدند همان بدنى كه در قبر نهاده شده است، در قيامت محشور مى شود و روح انسان نيز به آن باز مى گردد. مشهور علماى شيعه نيز چنين عقيده اى دارند.^{^[44]}

د) برخى جزئيات عالم پس از مرگ

ماتريديان امور ناظر به عالم برزخ، مانند پرسش نكير و منكر، عذاب قبر، و نعمت قبر، و نيز امور ناظر به قيامت مانند صراط، ميزان، حساب و كتاب را كه در كتاب و سنت مطرح شده است، مى پذيرند، و تفسيرهايى كه آنان از اين امور ارائه مى دهند كموبيش شبيه تفاسيرى است كه متكلمان شيعه ارائه داده اند. محض نمونه، درباره آفرينش و مخلوق بودن بهشت و دوزخ پيش از قيامت و مكان آنها، هم اصل ادعا و هم استدلال بر آنها در ميان منابع دو مكتب به صورت يكسان مطرح شده است.^{^[45]}

هـ) شفاعت

يكى ديگر از موارد توافق اماميه و ماتريديه مسئله شفاعت در قيامت است. بر اساس اين آموزه، پيامبر و اولياى الاهى و نيز پاره اى ديگر، همچون شهدا، علما، فقرا و اطفال حق شفاعت دارند.^{^[46]}

3. موارد اختلاف ماتريديه و اماميه

همچنان كه اماميه و ماتريديه در بسيارى مسائل توافق دارند، در پاره اى مسائل نيز ميان آنان اختلاف رأى به چشم مى خورد. در اين مقام مهم ترين موارد اختلافى ماتريديه و اماميه را به اختصار مطرح مى سازيم.

الف) تقسيم صفات الاهى به صفات ذات و صفات فعل

چنان كه گذشت، ماتريديان درباب صفات افعال ديدگاهى انحصارى دارند و با تمام ديگر فرقه هاى اسلامى از جمله پيروان اماميه اختلاف دارند.

ب) رابطه ذات و صفات الاهى

در مكتب اماميه صفات خداوند هرچند به لحاظ مفهومى مغاير با ذات خدا و مغاير با يكديگرند، به لحاظ مصداقى و وجودى عين ذات خدا و عين يكديگرند. به عبارت ديگر، تمام صفات الاهى از ذات واحد انتزاع مى شوند. در اين باب هرچند از ابومنصور ماتريدى سخنى صريح در دست نيست و برخى از سخنان وى موهم ديدگاه عينيت صفات با ذات است،^{^[47]} پيروان وى تفسير روشن و قابل قبولى از رابطه ذات و صفات ارائه نكرده، ظاهراً صفات را زايد بر ذات مى دانند.^{^[48]}

ج) امامت

مهم ترين مسئله مورد اختلاف ميان ماتريديه و اماميه، بحث امامت است. همان گونه كه در مبحث امامت گذشت، ماتريديان اولا، امامت را امرى سياسى ـ اجتماعى و از باب لزوم حاكميت و اداره جامعه اسلامى مى دانند و درحقيقت، امامت از منظر آنان مرادف حكومت است; ثانياً، قايل به عدم نص به نحو تعيين اند; و ثالثاً، ملاك عمده در اين باب را عمل صحابه مى شمارند، و براساس همين معيار، خلافت چهار حاكم نخست مسلمانان را مشروع مى دانند.

اما ديدگاه اماميه در باب امامت كاملا متفاوت با ماتريديان است.از منظر اماميه، امامت منصبى الاهى، يعنى جانشينى پيامبر است كه تمام شئون پيامبر جز نبوت و شريعت آورى را در بر مى گيرد، و حقيقت آن، ولايت الاهى بر عالم هستى و وساطت فيض خداوند است. بنابر اين ديدگاه، حكومت و اداره امور مسلمانان يكى از شئون امامت و حتى از شئون نه چندان مهم آن است. بنابراين امام همواره امام است، چه در رأس حكومت باشد، چه نباشد (الحسن والحسين امامان، قاما او قعدا).^{^[49]}

د) رؤيت

از ديگر موارد اختلاف ماتريديه و اماميه رؤيت الاهى است. ماتريديان هرچند در باب خداشناسى، ديدگاهى كاملا تنزيهى دارند، در باب رؤيت خدا قايل به امكان آن شده، در عين حال، از پذيرش لوازم جسمانى رؤيت، خوددارى مىورزند;^{^[50]} در حالى كه اماميه آن را محال مى دانند.^{^[51]}

[1]. رك: فتح الله خليف، مقدمه التوحيد، ص 18.

[2]. احمد پاكتچى، مدخل «اشعرى» در: سيد كاظم موسوى بجنوردى، دائرة المعارف بزرگ اسلامى.

[3]. احمد امين مصرى، ظهرالاسلام، ج 4، ص 91ـ95.

[4]. محمد ابوزهره، تاريخ المذاهب الاسلامية، ص 167; همچنين، رك: جعفر سبحانى، بحوث فى الملل و النحل، ج 3، ص 26; على ربانى گلپايگانى، فرق و مذاهب كلامى، ص 221.

[5]. جعفر سبحانى، بحوث فى الملل والنحل، ج 3، ص 22، به نقل از محمد زاهد كوثرى، تبيين كذب المفترى، مقدمه، ص 19.

[6]. رك: ابوالحسن اشعرى، الابانة عن اصول الديانة، ص 35، 36.

[7]. در باب مسائل مورد اختلاف اشاعره و ماتريديه رساله ها و كتاب هاى فراوانى بر جاى مانده كه نگارنده به چند نمونه از آنها دست يافته است: 1. نظم الفرائد و جمع الفوائد فى بيان المسائل التى وقع فيها الخلاف بين الماتريدية و الاشعرية، نوشته عبدالرحيم شيخ زاده; 2. الروضة البهية فيمابين الاشاعره و الماتريدية، نوشته ابوعذبه; 3. المسائل الخلافية بين الاشاعرة و الماتريدية، نوشته بسام عبدالوهاب الجابى، كه اين اثر مطلب مستقلى ندارد و تنها دو رساله پيشين و نيز قصيده نونيه سبكى را گرد آورده و يك جا منتشر كرده است.

همچنين در كتاب هاى ديگرى نيز بخش هايى را به اين اختلافات اختصاص داده اند، كه از جمله كمال الدين احمد بياضى فصلى را در كتاب اشارات المرام من عبارات الامام به اختلافات جمهور اشاعره و ماتريديه اختصاص داده است. تاج الدين سبكى، متكلم بزرگ اشعرى نيز قصيده اى معروف در باب اختلافات اشاعره و ماتريديه سروده است كه به قصيده نونيه معروف و در كتاب مهم طبقات الشافعية الكبرى مندرج است. شبلى نعمانى نيز با اشاره به مذهب ماتريديه، مهم ترين مسائل مورد اختلاف ماتريديه و اشاعره را فهرست كرده است (شبلى نعمانى، تاريخ علم كلام، ج1، 70ـ72).

از محققان معاصر نيز دكتر على عبدالفتاح المغربى در دو كتاب امام اهل السنة و الجماعة ابومنصور ماتريدى و آرائه الكلامية و حقيقة الخلاف بين المتكلمين، و دكتر احمد الحربى نيز در كتاب الماتريدية دراسةً و تقويماً به اختلافات اشاعره و ماتريديه پرداخته اند.

[8]. ابوعذبه، الروضة البهية، ص 56; كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص 53; شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 222.

[9]. شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 208.

[10]. رك: مبحث خلق اعمال و نظريه كسب ماتريدى از همين اثر.

[11]. شيخ زاده، نظم الفرائد، ص216ـ221; كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص 54.

[12]. البته در خصوص خلق اعمال انسان، ماتريديان معتقدند خدا خالق همه اعمال نيك و بد آدمى است، اما از باب تعظيم و احترام اين اعمال بد به خدا نسبت داده نمى شوند. از اينكه بگذريم، در حيطه افعال الاهى آنان معتقدند محال است خدا كارى قبيح انجام دهد، و اگر به فرض محال، كار قبيح انجام دهد به قبح متصف خواهد شد.

[13]. شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 213ـ214.

[14]. همان، ص 215.

[15]. ابوعذبه، الروضة البهية، ص 53; كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص 54.

[16]. كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص 53; شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 191ـ192.

[17]. شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 82; سعدالدين تفتازانى، شرح المقاصد، ج 4، ص 163.

[18]. ابوعذبه، الروضة البهية، ص 70ـ71; كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص 55; شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 189.

[19]. شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 247; كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص56.

[20]. شيخ زاده، نظم الفرائد، ص 228ـ229.

[21]. ابوعذبه، الروضة البهية، ص9; كمال الدين بياضى، اشارات المرام، ص56; شيخ زاده، نظم الفرائد، ص244.

[22]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 64ـ67. از آنجا كه ارجاع به تمام انديشمندان معتزله در اين تحقيق نمى گنجد، كتاب شرح الاصول الخمسة، اثر قاضى عبدالجبار معتزلى، محض نمونه برگزيده و به آن ارجاع داده مى شود.

[23]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 94ـ96 و 118ـ120; ابومنصور ماتريدى، التوحيد، ص 11ـ18.

[24]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 226ـ230.

[25]. رك: همان، ص 221; ابومنصور ماتريدى، التوحيد، ص 38، 39.

[26]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 357ـ359، 506 ـ507; ابومنصور ماتريدى، التوحيد، ص 217ـ218.

[27]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 506.

[28]. رك: همان، ص 418، 508 ـ509; ابومنصور ماتريدى، التوحيد، ص 266.

[29]. براى ملاحظه ديگر اختلاف هاى ماتريديه و معتزله، رك: احمد الحربى، الماتريدية دراسةً و تقويماً، ص 502ـ507.

[30]. براى ديدگاه هاى معتزله در باب رابطه ذات و صفات، رك: رضا برنجكار، آشنايى با فرق و مذاهب اسلامى، ص 114-115.

[31]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 182ـ210.

[32]. رك: ابومنصور ماتريدى،التوحيد، ص49ـ60; قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص222ـ225.

[33]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص323 به بعد.

[34]. رك: بحث خلق و كسب و امر بين الامرين از همين اثر.

[35]. رك: قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 232 به بعد.

[36]. رك: ابومنصور ماتريدى، التوحيد، ص 77ـ80.

[37]. قاضى عبدالجبار، شرح الاصول الخمسة، ص 701 به بعد.

[38]. همان، ص 664ـ670.

[39]. رك: بحث خلق اعمال و كسب و نظريه امر بين الامرين از همين اثر.

[40]. رك: مبحث «تعلق علم و اراده و مشيت الاهى به افعال آدمى» در همين اثر.

[41]. ابومنصور ماتريدى، تأويلات اهل السنة، ج 3، ص 379 و ج 4، ص 608.

[42]. فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 265ـ267.

[43]. رك: مباحث نبوت خاص از همين اثر، و مقايسه كنيد با: فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 279ـ290.

[44]. رك: فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 453.

[45]. رك: مباحث بهشت و دوزخ از همين اثر، و مقايسه كنيد با: فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 447ـ448.

[46]. رك: مبحث شفاعت از همين اثر، و مقايسه كنيد با: فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 483ـ489.

[47]. رك: ابومنصور ماتريدى، التوحيد، ص 133.

[48]. رك: مبحث رابطه ذات و صفات از همين اثر.

[49]. درباره استدلال هاى اماميه درباب امامت و نيز ديگر مسائل مربوط به امامت از ديدگاه اماميه، رك: فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 315ـ425.

[50]. رك: مبحث رؤيت الاهى از همين اثر.

[51]. رك: فاضل مقداد، اللوامع الالهية فى مباحث الكلامية، ص 141، 142.

از کتاب تاریخ وعقاید ماتریدیه - سیدلطف الله جلالی